Zoonosis – Cuộc chiến ngăn chặn bệnh lây truyền từ động vật hoang dã sang con người (và ngược lại)

Đằng sau những ô kính trưng bày tuyệt đẹp, vườn thú thực chất là một điểm giao thoa sinh học khổng lồ, nơi ranh giới giữa hệ miễn dịch của con người và động vật trở nên cực kỳ mỏng manh.

Trong y khoa, Zoonosis (Bệnh truyền lây giữa người và động vật) là thuật ngữ chỉ các mầm bệnh có khả năng nhảy từ loài này sang loài khác. Đối với công chúng, zoonosis thường gợi lên nỗi sợ hãi về những căn bệnh từ rừng sâu lây sang con người. Nhưng trong vườn thú, đây là một con đường hai chiều (Two-way street) đầy rẫy hiểm nguy, nơi con người cũng chính là một vũ khí sinh học đe dọa đến mạng sống của bầy thú.

1. Mũi tên chiều đi: Từ thú hoang dã sang Zookeeper

Zookeeper và Bác sĩ thú y là những người đứng ở tuyến đầu, trực tiếp hứng chịu rủi ro phơi nhiễm mỗi ngày. Công việc của họ không thể tránh khỏi việc tiếp xúc với phân, nước tiểu, máu, vết cào cắn và thậm chí là hơi thở của động vật.

* Hiểm họa từ đường tiêu hóa: Vi khuẩn Salmonella, E. coli hay ký sinh trùng Giardia thường trực trong phân của các loài bò sát và động vật ăn cỏ. Chỉ cần một khoảnh khắc sơ ý quên rửa tay trước khi ăn trưa, Zookeeper có thể lãnh trọn một đợt nhiễm trùng đường ruột nghiêm trọng.

* Virus chết người: Nổi ám ảnh lớn nhất là Macaque Herpesvirus 1 (B virus) ở loài khỉ Macaque. Loại virus này gây ra những vết loét nhẹ ở khỉ, nhưng nếu lây sang người qua một vết cắn hoặc cào xước, nó có thể tấn công thẳng vào hệ thần kinh trung ương và gây tử vong với tỷ lệ lên đến 80%.

* Bệnh dại và Lao: Việc xử lý các loài thú ăn thịt nhỏ gặm nhấm luôn tiềm ẩn nguy cơ bệnh dại, trong khi việc chăm sóc voi trưởng thành đòi hỏi quy trình tầm soát bệnh lao (Tuberculosis) cực kỳ nghiêm ngặt qua đường hô hấp.

2. Reverse Zoonosis: Khi con người là mầm bệnh

Đây là mặt trái mà rất ít du khách nghĩ đến. Hệ miễn dịch của động vật hoang dã không được thiết kế để chống lại các virus đường hô hấp thông thường của con người.

Khỉ đột (Gorilla), tinh tinh hay đười ươi có bộ gen giống con người đến 98%. Điều này có nghĩa là một cơn cảm cúm nhẹ của bạn có thể biến thành một đợt viêm phổi chí mạng quét sạch cả bầy khỉ đột quý hiếm. Gần đây nhất, đại dịch COVID-19 đã chứng minh sự tàn khốc của Reverse Zoonosis khi hàng loạt sư tử, hổ báo và linh trưởng tại các vườn thú trên thế giới bị lây nhiễm SARS-CoV-2 từ chính những nhân viên chăm sóc mang mầm bệnh không triệu chứng.

3. Tấm khiên chắn mang tên an ninh sinh học (Biosecurity)

Để chiến đấu trong cuộc chiến không tiếng súng này, các vườn thú phải thiết lập một mạng lưới an ninh sinh học khép kín và tốn kém:

* Thiết bị bảo hộ cá nhân (PPE): Không phải tự nhiên mà bác sĩ thú y trông giống như những phi hành gia khi khám bệnh cho linh trưởng. Khẩu trang N95, kính chắn giọt bắn, găng tay y tế hai lớp và áo choàng chống thấm là yêu cầu bắt buộc để cắt đứt đường lây truyền qua giọt bắn và dịch tiết.

* Thiết kế rào cản vật lý: Bạn từng thắc mắc tại sao khu vực vượn cáo thường rào bằng lưới, nhưng khu vực khỉ đột luôn được bọc bằng lớp kính cường lực kín bưng từ trần đến sàn? Lớp kính đó không chỉ để ngăn khỉ đột lao ra ngoài, mà nhiệm vụ tối thượng của nó là ngăn chặn hàng ngàn giọt bắn chứa đầy virus từ những cú hắt hơi của du khách bay vào không gian sống của bầy linh trưởng.

* Bồn rửa chân (Footbaths): Chậu nước màu hồng hoặc xanh đặt trước mỗi cánh cửa nội bộ không phải để chùi cho sạch bùn. Đó là dung dịch sát khuẩn cực mạnh. Giẫm chân qua bồn nước này là nguyên tắc bắt buộc để ngăn chặn mầm bệnh lây chéo trên đế giày từ chuồng này sang chuồng khác.

Cuộc chiến với Zoonosis nhắc nhở chúng ta một sự thật sâu sắc: Trên hành tinh này, con người và động vật được kết nối với nhau bằng một mạng lưới sinh học vô hình. Việc bảo vệ sức khỏe cho những sinh mệnh hoang dã cũng chính là đang bảo vệ mạng sống của chính chúng ta.