Trong mắt nhiều du khách, giờ cho ăn (Feeding time) đơn giản là lúc zookeeper mang một xô thức ăn ra, ném vào chuồng và bầy thú xúm lại ăn. Nhưng dưới góc độ của các nhà dinh dưỡng và quản lý hành vi vườn thú, hành động “ném thức ăn” đó là một sự thất bại thảm hại.
Trong ngành này, chúng tôi phân định ranh giới vô cùng rạch ròi giữa việc cho ăn (Feeding) để duy trì sự sống, và cho ăn có chủ đích / chiến lược cho ăn (Target Feeding / Feeding Strategy) để rèn luyện tâm trí.
1. Mặt trái của việc “Chỉ ném thức ăn vào chuồng”
Nếu bạn đổ một đống trái cây vào giữa chuồng của một bầy khỉ, chuyện gì sẽ xảy ra? Bản năng hoang dã và “Quy luật kẻ mạnh” sẽ ngay lập tức được kích hoạt. Con đực đầu đàn (Alpha) sẽ lao đến chiếm lấy những phần ngon nhất, nhiều đường nhất và đánh đuổi bất kỳ kẻ nào tiến lại gần. Những con yếu thế, con non hoặc thú già sẽ chỉ nhặt nhạnh được những mẩu vụn ôi thiu hoặc các loại rau củ kém hấp dẫn.
Hệ quả y khoa của phương pháp cho ăn này là vô cùng tồi tệ: Kẻ mạnh nhất sẽ mắc bệnh béo phì, tiểu đường, trong khi những con yếu thế bị suy dinh dưỡng và thiếu hụt khoáng chất. Hơn nữa, việc thức ăn được dọn sẵn một chỗ khiến bầy thú tiêu thụ xong toàn bộ khẩu phần chỉ trong vỏn vẹn 10 phút. Khoảng thời gian trống trải khổng lồ còn lại trong ngày sẽ sinh ra sự buồn chán và các hành vi rập khuôn (như đi lại vòng quanh, nhổ lông, cắn song sắt).
2. Target Feeding (Cho ăn định vị): Khi bữa ăn là một liều thuốc chính xác
Để phá vỡ quy luật bất công trên, các zookeeper hiện đại áp dụng kỹ thuật target feeding (cho ăn định vị hay cho ăn có chủ đích). Khái niệm này có nghĩa là: Đảm bảo đúng cá thể nhận được đúng khẩu phần ăn của riêng nó.
Đối với các loài sống bầy đàn, zookeeper sẽ huấn luyện mỗi con vật nhận diện một trạm ăn (station) hoặc một mục tiêu (target) riêng biệt. Ví dụ, trong một bầy hải cẩu, con A sẽ được huấn luyện bơi về phía người cầm còi đỏ, con B bơi về phía người còi xanh.
Kỹ thuật này mang tính sống còn khi bác sĩ thú y cần kê đơn thuốc. Bạn không thể ném một viên thuốc kháng sinh giấu trong cục thịt vào chuồng hổ và hy vọng con hổ đang bị bệnh sẽ ăn nó chứ không phải con hổ khỏe mạnh. Với target feeding, ookeeper sẽ gọi chính xác cá thể cần điều trị lại gần lưới thép, tận tay đút mồi có chứa thuốc cho nó, trong khi một zookeeper khác ở góc chuồng đối diện đang đánh lạc hướng những con còn lại bằng các phần thưởng thông thường.
3. Feeding Strategy (Chiến lược cho ăn): Trả lại bản năng săn mồi và tìm kiếm
Nếu Target Feeding giải quyết bài toán về lượng và chất, thì Feeding Strategy (Chiến lược phân bổ) giải quyết bài toán về tâm lý. Trong tự nhiên, các loài động vật dành từ 60% đến 80% thời gian thức trong ngày chỉ để tìm kiếm, rình rập và xử lý thức ăn. Chiến lược cho ăn trong vườn thú là cách chúng ta mô phỏng lại thời gian biểu (Time budget) hoang dã đó.
* Scatter Feeding (Rải rác thức ăn): Thay vì để hạt và côn trùng vào một cái khay, Zookeeper sẽ vung vãi chúng ra khắp bãi cỏ cao, giấu dưới những hòn đá hay thân cây mục. Bầy vượn cáo hay gấu sẽ phải dùng mũi đánh hơi, lật từng tảng đá, bới từng lớp đất để tìm thức ăn. Một bữa ăn 10 phút giờ đây được kéo dài thành 2 tiếng đồng hồ đầy bận rộn.
* Puzzle Feeders (Thử thách trí tuệ): Đối với các loài cực kỳ thông minh như Tinh tinh hay Đười ươi, thức ăn được giấu trong các ống tre bịt kín, hoặc các hộp gỗ có khoét lỗ rích rắc. Chúng buộc phải tư duy, bẻ các cành cây làm công cụ để khều thức ăn ra ngoài.
* Carcass Feeding (Cho ăn nguyên xác) và Thức ăn đông đá: Với các loài thú săn mồi lớn, thay vì cho ăn thịt đã cắt miếng sạch sẽ, vườn thú thi thoảng sẽ treo nguyên một tảng thịt lớn (thậm chí có lông và xương) lên cành cây cao. Con sư tử phải nhảy lên, dùng sức mạnh cơ hàm và móng vuốt để xé mồi, giúp chúng mài răng tự nhiên và rèn luyện cơ bắp. Vào mùa hè, thịt hoặc cá có thể được đóng băng trong các khối đá khổng lồ (Blood popsicles), buộc chúng phải liếm láp và kiên nhẫn chờ đá tan để lấy phần thưởng bên trong.
Trong vườn thú hiện đại, thức ăn không chỉ là calo để tồn tại. Thức ăn là công cụ quản lý hành vi, là vũ khí của y học, và là món đồ chơi làm giàu môi trường mạnh mẽ nhất. Sự khác biệt giữa một Zookeeper nghiệp dư và một chuyên gia nằm ở chỗ: Họ không quan tâm hôm nay con thú ăn gì, họ quan tâm hôm nay nó ĐÃ PHẢI LÀM GÌ để có được bữa ăn đó.
Zoo Insider là nơi hé lộ những câu chuyện hậu trường thú vị – nơi con người và muôn thú làm việc cùng nhau mỗi ngày. Vì bài viết đúc kết từ nhiều nguồn tài liệu và trải nghiệm cá nhân, mình rất mong nhận được bình luận góp ý và chia sẻ từ bạn để góc nhìn được đa chiều và trọn vẹn hơn. Khi trích dẫn, vui lòng ghi rõ nguồn: Zoo Insider nhé!