Redirected Aggression: Tại sao một con thú đang sợ hãi lại quay sang tấn công bạn?

Hãy tưởng tượng kịch bản này: Bạn đang đứng ngắm một cặp vượn má vàng đang ngồi chải lông cho nhau rất tình cảm. Bỗng nhiên, một con chó hoang chạy ngang qua ngoài hàng rào sủa ầm ĩ. Con vượn đực lao ra song sắt la hét đe dọa nhưng không thể làm gì được kẻ xâm nhập. Khi quay trở lại, nó bất ngờ lao vào tấn công bạn đời của mình một cách dữ dội.

Du khách thường sốc và nghĩ rằng con đực bị điên hoặc thay tính đổi nết. Tuy nhiên, dưới góc độ chuyên môn tại Zoo Insider, đây là một ví dụ điển hình về Redirected Aggression – hay còn gọi là hành vi tấn công chuyển hướng.

Cơ chế sinh học đằng sau sự vô cớ

Thực tế, không có cuộc tấn công nào là thực sự vô cớ. Trong tâm lý học hành vi, khi một con vật bị kích động mạnh bởi một tác nhân gây stress nhưng không thể tiếp cận để giải quyết tác nhân đó do rào cản vật lý hoặc khoảng cách, năng lượng hung hăng tích tụ trong cơ thể nó sẽ không tự nhiên biến mất.

Lúc này, hệ thần kinh giao cảm đã kích hoạt phản ứng chiến hay chạy, bơm đầy Adrenaline vào máu – một loại hormone chuẩn bị cho cơ thể khả năng phản ứng cực nhanh và mạnh. Nếu không thể chiến với kẻ thù thực sự như con chó hoang hay chiếc xe ồn ào, con vật buộc phải xả nguồn năng lượng này vào mục tiêu gần nhất và dễ tổn thương nhất. Trong môi trường vườn thú, mục tiêu thay thế thường là bạn cùng chuồng, con non, hoặc chính nhân viên chăm sóc.

Những nạn nhân oan uổng trong bầy đàn

Hành vi này phổ biến nhất ở các loài có tập tính xã hội cao và ý thức lãnh thổ mạnh mẽ như linh trưởng, thú họ mèo lớn và chó sói. Đối với các loài thú ăn thịt, giờ cho ăn là thời điểm cực kỳ nhạy cảm. Nếu nhân viên mang thức ăn đi ngang qua chuồng của một cá thể để cho một cá thể khác ăn trước, con vật đứng đợi sẽ rơi vào trạng thái ức chế vì thèm ăn và ghen tị. Sự hung hăng tích tụ do không thể chạm tới nhân viên chăm sóc có thể khiến nó quay sang tấn công con cái đang nằm chung chuồng.

Đối với linh trưởng, việc nhìn thấy một bầy khỉ lạ ở chuồng bên cạnh mà không thể tương tác trực tiếp là nguyên nhân hàng đầu gây ra các cuộc ẩu đả nội bộ. Sự ức chế mãn tính này biến những con thú vốn hiền lành trở nên cục súc với chính đồng loại của mình.

Hiểm họa đối với người làm nghề

Đây là bài học xương máu mà mọi Zookeeper đều phải ghi nhớ: đừng bao giờ bước vào chuồng khi con thú đang bị kích động bởi một tác tố bên ngoài, dù thường ngày nó rất thân thiện. Nếu bạn quan sát thấy con báo đang đi lại nôn nóng (pacing), đuôi quất mạnh hoặc lông dựng đứng (piloerection), đó chính là dấu hiệu cho thấy một cơn thịnh nộ đang tìm chỗ xả.

Nếu bạn mở cửa vào đúng thời điểm đó, bạn sẽ vô tình trở thành cái thớt để con vật trút giận. Rất nhiều tai nạn nghề nghiệp xảy ra không phải vì con thú ghét người chăm sóc, mà vì họ xuất hiện sai thời điểm, trở thành mục tiêu thay thế cho nguồn năng lượng đang chờ được giải tỏa.

Giải pháp từ góc độ quản lý môi trường

Để ngăn chặn tình trạng này, chúng ta không thể trừng phạt con thú vì đó là phản ứng bản năng sinh học. Thay vào đó, giải pháp nằm ở việc thiết kế và quản lý môi trường sống. Việc sử dụng các rào chắn tầm nhìn như trồng cây dày hoặc vách ngăn đục lỗ là vô cùng quan trọng để những bầy đàn ở cạnh nhau không nhìn thấy nhau trực diện, từ đó triệt tiêu nguồn cơn của sự ức chế.

Bên cạnh đó, quy trình cho ăn cũng cần được thực hiện tách biệt hoặc đảm bảo tất cả các cá thể được ăn cùng lúc để tránh sự ghen tị. Điều quan trọng nhất là nhân viên phải luôn quan sát ngôn ngữ cơ thể của thú trước khi tiếp cận. Nếu phát hiện dấu hiệu kích động, việc dọn dẹp cần được trì hoãn cho đến khi nồng độ Adrenaline trong máu con vật lắng xuống.

Hiểu về tấn công chuyển hướng giúp chúng ta bớt trách oan những con vật bị coi là dở chứng, đồng thời xây dựng một môi trường làm việc an toàn và nhân văn hơn cho cả người lẫn vật.