Bạn đã bao giờ rơi vào tình huống này chưa: Bạn đứng trước lồng kính của một chú khỉ đuôi dài hay một con báo gấm. Bạn nhìn nó, nó nhìn lại bạn. Ánh mắt không chớp. Bạn cười, vẫy tay và quay sang bảo người đi cùng: “Nhìn kìa, nó thích em hay sao ấy, nó nhìn em đắm đuối nãy giờ!”
Là một người làm việc trong vườn thú, tôi xin phép được “dội gáo nước lạnh” một chút: 90% khả năng là bạn đang làm nó căng thẳng tột độ.
Chúng ta là con người, chúng ta giao tiếp bằng ánh mắt (eye contact) để thể hiện sự chân thành và kết nối. Nhưng trong thế giới động vật, “nhìn chằm chằm” là một câu chuyện hoàn toàn khác.
1. Trong tự nhiên, ai mới nhìn chằm chằm vào ai?
Hãy thử tưởng tượng bạn đang đi trong một con hẻm vắng, và một gã to con lạ mặt cứ đi theo và nhìn chằm chằm vào gáy bạn không chớp mắt. Bạn cảm thấy thế nào? Bất an? Đe dọa? Muốn bỏ chạy hoặc quay lại tự vệ?
Đó chính xác là cảm giác của động vật. Trong tự nhiên, việc nhìn trực diện và kéo dài thường chỉ mang hai ý nghĩa chính:
“Tao là kẻ săn mồi, tao đang khóa mục tiêu và chuẩn bị vồ mày.” (Ánh mắt của hổ, báo, sư tử).
“Tao đang thách thức mày, mày có ngon thì nhào vô tranh giành lãnh thổ/bạn tình.” (Ánh mắt của các loài linh trưởng như khỉ, vượn).
Vì vậy, khi bạn ghé sát mặt vào kính và nhìn chằm chằm vào một con vật để “thể hiện tình cảm”, bạn đang vô tình gửi đi một tín hiệu sai lệch: Sự khiêu chiến.
2. Cú lừa của “nụ cười”
Đây là hiểu lầm tai hại nhất mà chúng tôi thấy mỗi ngày.
Khách tham quan thường thấy mấy bé khỉ, tinh tinh nhe răng ra khi nhìn mình thì reo lên: “Ôi nó cười với mình kìa!”.
Thực tế phũ phàng: Trong ngôn ngữ cơ thể của hầu hết loài linh trưởng, hành động nhe răng (kết hợp với mắt mở to nhìn trân trân) là biểu hiện của sự sợ hãi tột độ hoặc cảnh báo xâm lược.
Nó không cười chào bạn. Nó đang nói: “Tránh xa ra, tôi đang rất hoảng loạn và tôi có thể cắn đấy!”
3. Nếu nó không sợ, thì nó đang làm gì?
Nếu bạn gặp một con thú săn mồi (như hổ, báo) và nó nhìn bạn không chớp mắt, đuôi khẽ giật nhẹ hoặc im phăng phắc?
Đừng vội mừng là nó thấy bạn đẹp trai/xinh gái. Nó đang đánh giá.
Bộ não của nó đang chạy một phép tính rất nhanh:
“Sinh vật lạ này to hay nhỏ?”
“Nó có vượt qua được hàng rào này không?”
“Nó là mối đe dọa hay là… bữa trưa?”
Dù ở trong môi trường nuôi nhốt lâu năm, bản năng này không bao giờ mất đi. Việc nó nằm im không có nghĩa là nó đang thư giãn (relax), mà có thể nó đang ở trạng thái đóng băng (freeze response) để quan sát kỹ hơn.
4. Vậy phải làm sao để “kết bạn” đúng cách?
Chúng tôi – những zookeeper – hiếm khi nhìn trân trân vào mắt động vật lạ, đặc biệt là các loài nhạy cảm. Để thể hiện “Tôi đến trong hòa bình”, bạn có thể thử những mẹo nhỏ này (áp dụng rất tốt cho cả chó mèo ở nhà):
Chớp mắt chậm (Slow blink): Với các loài họ mèo, hãy nhìn nó, rồi từ từ khép mắt lại và mở ra thật chậm. Đây là tín hiệu tin cậy: “Tôi tin bạn đủ để nhắm mắt lại trước mặt bạn.”
Đừng nhìn trực diện: Hãy nhìn lướt qua, hoặc nhìn vào phần vai/cơ thể thay vì xoáy sâu vào mắt.
Tôn trọng khoảng cách: Đừng đập kính, đừng dí sát mặt vào lưới. Hãy để chúng có không gian riêng.
Yêu thương động vật là điều tuyệt vời, nhưng yêu thương đúng cách cần sự hiểu biết. Đừng áp đặt cảm xúc của con người lên con vật.
Lần tới đi vườn thú, nếu thấy một bé thú quay lưng lại với bạn hoặc lờ đi chỗ khác, đừng buồn. Đó là lúc nó cảm thấy thoải mái nhất với sự hiện diện của bạn đấy. Một con thú phớt lờ bạn, thường là một con thú đang hạnh phúc.
Zoo Insider là nơi hé lộ những câu chuyện hậu trường thú vị – nơi con người và muôn thú làm việc cùng nhau mỗi ngày. Vì bài viết đúc kết từ nhiều nguồn tài liệu và trải nghiệm cá nhân, mình rất mong nhận được bình luận góp ý và chia sẻ từ bạn để góc nhìn được đa chiều và trọn vẹn hơn. Khi trích dẫn, vui lòng ghi rõ nguồn: Zoo Insider nhé!