Chào các bạn, Ban biên tập Zoo Insider rất vui được gặp lại các bạn. Sau khi đi qua những câu chuyện đầy cảm xúc về nghề Zookeeper, hôm nay chúng ta sẽ cùng nhau bóc tách lớp vỏ bọc phép thuật của họ để đi vào phần cốt lõi mang tính hàn lâm nhất: Tâm lý học hành vi.
Khi thấy một con sư tử ngoan ngoãn há miệng cho bác sĩ khám răng, nhiều người gọi đó là huấn luyện. Thế nhưng, đối với những chuyên gia hành vi động vật (Animal Behaviorist), đó là kết quả của một chuỗi các khái niệm tâm lý học đan xen cực kỳ chặt chẽ bao gồm: Điều kiện hóa (Conditioning), Định hình hành vi (Shaping) và Huấn luyện (Training). Hãy cùng Zoo Insider phân định ranh giới giữa ba thuật ngữ này và cách chúng được ứng dụng để tạo ra những phép màu trong vườn thú.
Phản xạ có điều kiện (Conditioning): Nền móng của sự liên kết
Phản xạ có điều kiện là khái niệm nền tảng nhất trong tâm lý học học tập. Hiểu một cách đơn giản, nó là quá trình tạo ra một sự liên kết trong não bộ con vật giữa một hành động, một sự vật với một hệ quả nhất định. Trong vườn thú, chúng ta thường áp dụng PXCDK từ kết quả (Operant Conditioning) dựa trên củng cố tích cực.
Ví dụ điển hình nhất của pxcdk chính là việc sử dụng chiếc còi clicker mà chúng ta đã nhắc đến ở bài trước. Ban đầu, tiếng “click” đối với con cọp chỉ là một âm thanh vô nghĩa. Nhưng khi zookeeper lặp đi lặp lại việc bấm còi và ngay lập tức ném cho nó một miếng thịt, não bộ con cọp bắt đầu “điều kiện hóa” âm thanh đó. Nó hiểu ra quy luật: Tiếng Click đồng nghĩa với thức ăn. Quá trình tạo ra bản từ điển ngôn ngữ chung này chính là điều kiện hóa. Nó là viên gạch đầu tiên, không có nó, mọi bước tiếp theo đều vô nghĩa.
Định hình hành vi (Shaping): Nghệ thuật xây những bậc thang nhỏ
Nếu điều kiện hóa là việc tạo ra ngôn ngữ, thì định hình hành vi (Shaping) là việc dùng ngôn ngữ đó để dạy con vật viết nên một câu hoàn chỉnh. Trong thực tế, bạn không thể mong đợi một con hươu cao cổ hiểu được mệnh lệnh “Hãy bước vào lồng ép và vươn cổ ra cho tôi lấy máu” ngay trong lần đầu tiên. Đó là một hành vi quá phức tạp và đáng sợ đối với một loài động vật hoang dã.
Đây là lúc shaping phát huy sức mạnh. Định hình hành vi là kỹ thuật chia nhỏ một mục tiêu phức tạp thành hàng chục bước nhỏ xíu (successive approximations) và khen thưởng cho từng bước tiến dù là nhỏ nhất.
Hãy xem cách zookeeper shaping việc lấy máu hươu cao cổ.
- Bước 1: Khen thưởng khi con hươu chịu bước một chân vào khu vực lồng y tế.
- Bước 2: Khen thưởng khi nó đứng yên trong đó đủ năm giây.
- Bước 3: Khen thưởng khi nó cho phép Zookeeper chạm tay không vào cổ.
- Bước 4: Khen thưởng khi zookeeper cầm một chiếc tăm nhọn chích nhẹ vào cổ để mô phỏng cảm giác mũi tiêm.
- Bước 5: Thực hiện mũi tiêm thật.
Nguyên tắc của shaping là không bao giờ bước lên bậc thang tiếp theo nếu con vật chưa hoàn toàn thoải mái ở bậc thang hiện tại. Nếu con hươu hoảng sợ ở bước 4, zookeeper sẽ vui vẻ lùi lại bước 3, củng cố sự tự tin cho nó rồi mới làm lại. Đó là một nghệ thuật đòi hỏi sự kiên nhẫn tột độ.
Huấn luyện (Training): Bức tranh hoàn thiện
Cuối cùng, huấn luyện (Training) là một thuật ngữ bao trùm (umbrella term). Nó là kết quả cuối cùng khi bạn đã sử dụng thành công cả pxcdk và Định hình hành vi để dạy con vật thực hiện một chuỗi hành động một cách đáng tin cậy khi có hiệu lệnh (cue).
Khi giám đốc vườn thú hỏi: “Chúng ta đã huấn luyện được con gấu trúc bước lên bàn cân chưa?”, câu trả lời “Rồi” bao hàm cả một quá trình dài: Zookeeper đã điều kiện hóa con gấu hiểu tiếng còi clicker, sau đó định hình hành vi bằng cách dụ nó bước từng chân lên bàn cân, và giờ đây, chỉ cần zookeeper chỉ tay (hiệu lệnh), con gấu sẽ tự động trèo lên cân để nhận thưởng.
Huấn luyện trong vườn thú hiện đại không nhằm mục đích biểu diễn mua vui cho khán giả. Nó được gọi là huấn luyện quản lý (Husbandry Training) nhằm phục vụ các lợi ích sống còn như: chuyển chuồng để dọn dẹp, bước vào lồng vận chuyển mà không cần ép buộc, hay tự nguyện tham gia vào các quy trình thăm khám thú y.
Sự kỳ diệu mà bạn nhìn thấy qua lồng kính không sinh ra từ phép thuật hay khả năng nói chuyện với động vật như trong phim ảnh. Nó được xây dựng từ những khái niệm tâm lý học khô khan nhưng được thực thi bằng sự tinh tế, lòng trắc ẩn và hàng trăm giờ đồng hồ đổ mồ hôi của những người làm nghề.
Zoo Insider là nơi hé lộ những câu chuyện hậu trường thú vị – nơi con người và muôn thú làm việc cùng nhau mỗi ngày. Vì bài viết đúc kết từ nhiều nguồn tài liệu và trải nghiệm cá nhân, mình rất mong nhận được bình luận góp ý và chia sẻ từ bạn để góc nhìn được đa chiều và trọn vẹn hơn. Khi trích dẫn, vui lòng ghi rõ nguồn: Zoo Insider nhé!