Với loài ngựa, việc chào đón một sinh linh mới không chỉ là một phép màu, mà đó là một cuộc chạy đua khốc liệt với tử thần mang đậm dấu ấn tiến hóa của một loài động vật con mồi.
Quá trình mang thai của loài ngựa kéo dài ròng rã mười một tháng trời, một khoảng thời gian đủ dài để thai nhi phát triển một hệ cơ xương khớp hoàn chỉnh. Thế nhưng, trái ngược với sự chậm rãi của thai kỳ, thời khắc sinh nở của ngựa lại diễn ra với một tốc độ chóng mặt. Đối với một loài vật luôn nằm trong tầm ngắm của các loài thú săn mồi trên thảo nguyên, việc nằm bẹp trên mặt đất để rặn đẻ là một trạng thái phơi bày điểm yếu nguy hiểm nhất. Do đó, tạo hóa đã thiết kế một quá trình sinh nở thần tốc để ngựa mẹ có thể đứng lên và bỏ chạy cùng con mình ngay lập tức nếu có biến cố.
Bản năng của con mồi và khả năng trì hoãn cơn đau đẻ
Một trong những khả năng sinh lý kỳ diệu nhất của loài ngựa là quyền kiểm soát thời điểm sinh con. Hầu hết ngựa đều chọn sinh con vào lúc nửa đêm về sáng, khi không gian yên tĩnh và tối tăm nhất để lẩn trốn sự chú ý. Đáng kinh ngạc hơn, nếu ngựa mẹ bắt đầu có những cơn gò tử cung đầu tiên nhưng đột nhiên cảm thấy căng thẳng vì tiếng ồn lạ, ánh sáng đèn chói lóa hay sự xuất hiện của những người lạ mặt, hệ thần kinh của chúng có thể tự động tiết ra hormone adrenaline để triệt tiêu hormone oxytocin. Cơ chế này cho phép ngựa mẹ chủ động “khóa” quá trình chuyển dạ và trì hoãn việc sinh đẻ lại nhiều giờ, thậm chí là sang đêm hôm sau cho đến khi chúng cảm thấy thực sự an toàn. Đây chính là lý do các bác sĩ thú y thường phải thức trắng đêm để theo dõi ngựa mẹ qua hệ thống camera hồng ngoại thay vì túc trực ngay bên cạnh chuồng.
Lớp rào chắn nhau thai và quy tắc 1-2-3 sống còn
Cấu tạo nhau thai của loài ngựa thuộc dạng nhau thai lan tỏa (Diffuse placenta). Thiết kế này có một nhược điểm vô cùng lớn là màng nhau thai quá dày, hoàn toàn ngăn chặn sự truyền các kháng thể miễn dịch từ máu mẹ sang máu con trong suốt thời kỳ mang thai. Điều này có nghĩa là mọi chú ngựa con khi sinh ra đều sở hữu một hệ miễn dịch bằng không. Chìa khóa duy nhất để chúng sống sót qua những ngày đầu đời là phải bú được những giọt sữa non (colostrum) chứa đặc kháng thể của mẹ ngay lập tức.
Trong giới thú y và chăn nuôi ngựa, có một đạo luật thép mang tên “Quy tắc 1-2-3” mà mọi người quản lý đều phải thuộc lòng và bấm giờ canh gác. Quy tắc đó là: Ngựa con phải tự đứng vững trong vòng 1 giờ, phải bú được bầu sữa mẹ trong vòng 2 giờ, và ngựa mẹ phải đẩy được hoàn toàn màng nhau thai ra ngoài trong vòng 3 giờ.
Sự ám ảnh mang tên sót nhau thai
Nếu như ở các loài khác, việc nhau thai ra chậm vài tiếng không phải là vấn đề quá lớn, thì với ngựa, đó lại là một quả bom nổ chậm. Chiếc tử cung khổng lồ của ngựa mẹ hấp thụ độc tố cực kỳ nhanh. Nếu sau ba giờ đồng hồ mà nhau thai vẫn chưa bong hết (Retained placenta), vi khuẩn sẽ bùng phát và gây ra chứng nhiễm trùng huyết tàn khốc. Thảm họa hơn, độc tố này sẽ đi thẳng xuống đôi chân, lập tức kích hoạt chứng viêm móng (Laminitis) mà chúng ta đã nói ở bài trước, khiến ngựa mẹ có thể gục ngã và tử vong trong sự đau đớn tột cùng chỉ vài ngày sau khi sinh.
Cơn ác mộng màu đỏ trong phòng sinh
Bên cạnh chứng sót nhau, nỗi ám ảnh kinh hoàng nhất đối với bất kỳ ai đỡ đẻ cho ngựa chính là hiện tượng “Red Bag Delivery” (Sinh túi đỏ). Thông thường, khi ngựa mẹ vỡ ối, một bọc nước trong suốt hoặc màu trắng đục sẽ xuất hiện trước tiên, bọc lấy hai móng guốc trước của ngựa con.
Thế nhưng, nếu thứ thò ra khỏi cửa mình ngựa mẹ không phải là bọc ối trong suốt mà là một khối thịt đỏ thẫm như nhung, đó là tín hiệu báo động đỏ lớn nhất trong y khoa sản khoa thú lớn. Khối màu đỏ đó chính là lớp nhau thai gắn với tử cung. Hiện tượng này báo hiệu nhau thai đã bị bong tróc toàn bộ khỏi vách tử cung trước khi ngựa con kịp chui ra ngoài. Nguồn cung cấp oxy bị cắt đứt đột ngột, ngựa con đang bị ngạt thở nghiêm trọng ngay trong bụng mẹ. Trong tình huống này, không còn chỗ cho sự chờ đợi tự nhiên, người chăm sóc phải dùng dao hoặc kéo rạch rách lớp màng đỏ đó ngay lập tức và kéo ngựa con ra bằng mọi giá để cứu lấy mạng sống của nó.
Quản lý sinh sản của loài ngựa chưa bao giờ là một bản nhạc êm đềm. Phía sau hình ảnh chú ngựa con lảo đảo những bước đi đầu tiên rực rỡ dưới ánh nắng ban mai là những đêm dài thức trắng, nín thở theo dõi qua màn hình camera và sự sẵn sàng lao vào can thiệp sinh tử ở từng giây phút của những người làm nghề chăm sóc.
Zoo Insider là nơi hé lộ những câu chuyện hậu trường thú vị – nơi con người và muôn thú làm việc cùng nhau mỗi ngày. Vì bài viết đúc kết từ nhiều nguồn tài liệu và trải nghiệm cá nhân, mình rất mong nhận được bình luận góp ý và chia sẻ từ bạn để góc nhìn được đa chiều và trọn vẹn hơn. Khi trích dẫn, vui lòng ghi rõ nguồn: Zoo Insider nhé!