Hình ảnh một chú ngựa con ướt sũng, lảo đảo cố gắng đứng trên bốn đôi chân dài ngoẵng ngay sau khi chào đời là một trong những khoảnh khắc kỳ diệu nhất của thế giới tự nhiên. Đứng trước sinh linh bé bỏng đó, bản năng của con người là muốn lao vào vuốt ve, ôm ấp và cưng nựng.
Từ sự khao khát kết nối này, một phương pháp huấn luyện mang tên Imprint Training (Huấn luyện in dấu) đã ra đời và làm mưa làm gió trong cộng đồng chăn nuôi. Nhưng dưới lăng kính của nhà tập tính học Sue McDonnell, việc con người can thiệp quá sớm vào giờ phút thiêng liêng này lại là một tội ác vô tình phá vỡ cấu trúc tự nhiên.
Hãy cùng Zoo Insider giải mã cuộc tranh cãi gay gắt này!
Trào lưu huấn luyện in dấu là gì?
Khái niệm In dấu (Imprinting) ban đầu được nhà khoa học Konrad Lorenz phát hiện ở các loài chim, khi chim non vừa nở ra sẽ bám theo sinh vật đầu tiên mà chúng nhìn thấy.
Áp dụng vào loài ngựa, phương pháp “Imprint Training” khuyến khích người nuôi can thiệp ngay trong những giờ đầu tiên khi ngựa con vừa lọt lòng. Người huấn luyện sẽ liên tục vuốt ve khắp cơ thể, thò tay vào tai, mũi, miệng, gõ vào móng guốc và chà xát ngựa con bằng khăn. Mục đích của việc này là để khử nhạy cảm (desensitize), giúp ngựa con quen với sự động chạm của con người, từ đó lớn lên sẽ dạn dĩ, ngoan ngoãn và dễ khám bệnh hơn. Nghe có vẻ rất hợp lý và đầy tình yêu thương, đúng không?
Tuy nhiên, Tiến sĩ McDonnell và các chuyên gia hành vi hiện đại đã gióng lên một hồi chuông cảnh báo lớn. Trong tự nhiên, ngựa cái (Mare) luôn tìm một góc khuất, tĩnh lặng và cô lập tuyệt đối khỏi bầy đàn để sinh con.
Vài giờ đầu tiên sau khi sinh là cửa sổ vàng (Critical window) để hình thành sợi dây liên kết mẫu tử thiêng liêng. Ngựa mẹ cần liếm láp, làm sạch và sử dụng Phản xạ Flehmen (mà chúng ta đã đọc ở bài trước) để ghi nhớ vĩnh viễn mùi hương độc bản của con mình.
Nếu con người lập tức lao vào, vây quanh, xoa bóp và chà xát ngựa non, chúng ta đang làm một việc cực kỳ tàn nhẫn: Xóa sạch mùi hương tự nhiên của ngựa con và thay bằng mùi mồ hôi, mùi xà phòng của con người. Hậu quả là gì? Rất nhiều trường hợp ngựa mẹ hoảng loạn, không nhận ra con mình, dẫn đến hiện tượng Foal Rejection (Từ chối con) – ngựa mẹ bỏ mặc, không cho bú, thậm chí là tấn công dã man chính đứa con do mình đẻ ra.
Một hệ lụy tồi tệ khác của Imprint Training quá đà là nó làm ngựa non bị bối rối về mặt nhân dạng. Nếu một chú ngựa con coi con người là đồng loại của nó, nó sẽ cư xử với chúng ta giống hệt như cách nó cư xử với một chú ngựa khác trong Bachelor Bands (Đàn độc thân ở bài trước).
Lúc ngựa con mới 50kg, việc nó chạy đến, húc đầu vào ngực bạn hay chồm hai chân trước lên vai bạn để đùa giỡn trông có vẻ rất đáng yêu. Nhưng khi nó lớn lên thành một cỗ máy nặng 500kg, hành vi đùa giỡn kiểu ngựa đó sẽ trở thành những đòn chí mạng có thể giết chết người nuôi. Chúng mất đi sự tôn trọng ranh giới và không học được các quy tắc xã hội từ mẹ của mình.
Cuốn sách của McDonnell không phản đối việc tập cho ngựa non quen với con người, nhưng bà phản đối kịch liệt thời điểm thực hiện.
Lời khuyên từ khoa học hành vi là: Hãy lùi lại! Trong 24 đến 48 giờ đầu tiên, trừ khi có trường hợp cấp cứu y tế, hãy để ngựa mẹ và ngựa con được hoàn toàn riêng tư. Chỉ khi sợi dây mẫu tử đã được thiết lập vững chắc, ngựa con đã bú ngoan và nhận biết được mẹ, con người mới nên bắt đầu tiếp cận một cách từ tốn, chậm rãi trong những ngày tiếp theo.
Tình yêu thương động vật đúng đắn không phải là ép chúng phải làm quen với chúng ta ngay từ hơi thở đầu tiên, mà là biết đứng từ xa, tôn trọng và bảo vệ những bản năng nguyên thủy đẹp đẽ nhất của chúng.
Zoo Insider là nơi hé lộ những câu chuyện hậu trường thú vị – nơi con người và muôn thú làm việc cùng nhau mỗi ngày. Vì bài viết đúc kết từ nhiều nguồn tài liệu và trải nghiệm cá nhân, mình rất mong nhận được bình luận góp ý và chia sẻ từ bạn để góc nhìn được đa chiều và trọn vẹn hơn. Khi trích dẫn, vui lòng ghi rõ nguồn: Zoo Insider nhé!