Trong nhiều thập kỷ, những người chăn nuôi và bác sĩ thú y đã quá lạm dụng các loại thuốc tẩy giun (anthelmintic) như một giải pháp thần dược để kiểm soát ký sinh trùng định kỳ. Hậu quả của sự lạm dụng này là chúng ta đã vô tình tạo ra một con quái vật sinh học: Tình trạng kháng thuốc tẩy giun đa giá (multi-drug resistance). Các tài liệu y khoa từ Hoa Kỳ và Úc đã gióng lên hồi chuông cảnh báo khi hàng loạt phác đồ điều trị thất bại thảm hại, dẫn đến tỷ lệ mắc bệnh và tử vong gia tăng đột biến ở các đàn Llama và Alpaca. Những con giun nội ký sinh giờ đây đã tiến hóa để vô hiệu hóa ngay cả những loại hóa chất mạnh nhất.
Để đối phó với thảm họa này, y học thú y hiện đại đã buộc phải thay đổi hoàn toàn tư duy chiến thuật. Thay vì cố gắng tiêu diệt 100% giun sán – một điều bất khả thi và chỉ làm tăng tốc độ kháng thuốc – các chuyên gia hiện nay áp dụng chiến lược duy trì “Refugia” (nơi trú ẩn). Khái niệm Refugia ám chỉ việc cố tình để lại một tỷ lệ nhất định ký sinh trùng không tiếp xúc với hóa chất tẩy giun. Những con giun nguyên thủy nhạy cảm với thuốc này sẽ tiếp tục tồn tại trên đồng cỏ, cạnh tranh sinh tồn và lai giống với những cá thể đột biến kháng thuốc. Quá trình này giúp pha loãng nguồn gen kháng thuốc trong quần thể ký sinh trùng, từ đó kéo dài tuổi thọ và hiệu lực cho các loại thuốc thú y hiện có.
Tuy nhiên, làm sao để một trang trại biết được loại thuốc họ đang dùng có còn hiệu quả hay không? Câu trả lời nằm ở phương pháp xét nghiệm Giảm số lượng trứng trong phân (Fecal Egg Count Reduction Test – FECRT). Đây là một bài kiểm tra sinh tử được khuyến cáo thực hiện định kỳ mỗi 2 đến 3 năm một lần. Bác sĩ thú y hoặc phòng thí nghiệm sẽ lấy mẫu phân trước và sau khi uống thuốc tẩy giun. Theo quy chuẩn của hiệp hội vì sự tiến bộ của ký sinh trùng học thú y thế giới (WAAVP), nếu tỷ lệ trứng giun mạnh (strongyle-type eggs) giảm xuống dưới mức 95% sau khi dùng thuốc, đó là bản án đanh thép khẳng định quần thể ký sinh trùng tại trang trại đó đã chính thức kháng lại loại hóa chất đang sử dụng.
Một bài toán thực tế lại được đặt ra: Làm sao để chọn ra đúng 10 cá thể tối ưu nhất để làm xét nghiệm FECRT giữa một bầy hàng trăm con? Việc đưa tất cả vào phòng thí nghiệm để đếm trứng giun là một sự lãng phí tiền bạc khổng lồ. Đây là lúc một vũ khí chẩn đoán lâm sàng tuyệt vời phát huy tác dụng: Thẻ điểm FAMACHA.
Thay vì phân tích phân, các bác sĩ sẽ nhìn thẳng vào mắt con vật. Bằng cách vạch niêm mạc mắt của lạc đà và so sánh màu sắc với một bảng màu tiêu chuẩn (từ đỏ hồng khỏe mạnh đến trắng bệch nhợt nhạt), họ có thể đánh giá nhanh chóng mức độ thiếu máu do các loài giun hút máu khát máu gây ra. Những cá thể có điểm FAMACHA lớn hơn 3 (báo hiệu tình trạng thiếu máu nặng do lượng giun ký sinh khổng lồ) sẽ lập tức được khoanh vùng làm ứng cử viên hoàn hảo để lấy mẫu cho xét nghiệm FECRT, bởi vì lượng giun càng lớn thì kết quả đánh giá độ kháng thuốc sẽ càng chính xác.
Cuộc chiến với ký sinh trùng trong y khoa ngoại lai không còn là những đợt tổng tiến công mù quáng bằng hóa chất. Nó đã trở thành một ván cờ chiến lược, nơi các bác sĩ thú y phải dùng đến thẻ điểm màu sắc, toán học thống kê và cả sự thấu hiểu về di truyền học tiến hóa để bảo vệ mạng sống cho bầy đàn.
Bài viết được trích từ Veterinary Techniques in Llamas and Alpacas, 2nd Edition
Zoo Insider là nơi hé lộ những câu chuyện hậu trường thú vị – nơi con người và muôn thú làm việc cùng nhau mỗi ngày. Vì bài viết đúc kết từ nhiều nguồn tài liệu và trải nghiệm cá nhân, mình rất mong nhận được bình luận góp ý và chia sẻ từ bạn để góc nhìn được đa chiều và trọn vẹn hơn. Khi trích dẫn, vui lòng ghi rõ nguồn: Zoo Insider nhé!