Nhiều người thích thú chụp ảnh và đăng kèm chú thích: “Chú ngựa này đang cười với tôi!”. Nhưng dưới lăng kính của nhà tập tính học Sue McDonnell và khoa học thú y, nụ cười đó hoàn toàn không liên quan đến sự hài hước. Nó là một cỗ máy phân tích hóa học tối tân!
1. Sự thật phía sau nụ cười
Hành vi lật môi trên, vươn dài cổ và hít sâu đó được giới khoa học gọi là Phản xạ Flehmen (Flehmen Response) – bắt nguồn từ tiếng Đức có nghĩa là khoe răng hoặc cuộn môi.
Khi một con ngựa thực hiện phản xạ Flehmen, nó không cười, không tức giận, cũng không bị ngạt thở. Thực chất, nó đang khóa chặt đường thở thông thường qua lỗ mũi để ép không khí (mang theo các hạt mùi hương) đi qua một đường hầm bí mật nằm ở vòm miệng.
2. Khám phá chiếc mũi thứ hai: Cơ quan Jacobson
Mục đích duy nhất của hành vi lật môi lố bịch này là để kích hoạt cơ quan Vomeronasal (hay còn gọi là cơ quan Jacobson). Đây được xem là “chiếc mũi thứ hai” của loài ngựa, nằm ngay phía trên vòm miệng cứng, ngay dưới khoang mũi.
Khác với khứu giác thông thường chuyên ngửi các mùi nhẹ bay lơ lửng trong không khí (như mùi cỏ, mùi khói), cơ quan Jacobson được thiết kế chuyên biệt để phân tích các hạt phân tử mùi nặng có chứa hơi ẩm, đặc biệt là Pheromone (kích thích tố hóa học giao tiếp giữa các cá thể). Khi ngựa cuộn môi trên lên, nó tạo ra một áp suất âm, hút trực tiếp các phân tử chất lỏng hoặc khí ẩm vào hai ống rãnh nhỏ xíu ở cửa miệng để đưa thẳng lên cơ quan Jacobson. Tại đây, tín hiệu được truyền thẳng đến hạch hạnh nhân (Amygdala) trong não bộ để phân tích.
3. Chúng đang đọc tin nhắn gì?
Vậy ngựa thường thực hiện phản xạ Flehmen khi nào?
* Mật mã tình yêu (Mating Code): Đây là cảnh tượng thường thấy nhất ở ngựa đực (Stallions). Khi ngửi thấy bãi nước tiểu hoặc phân của một con ngựa cái, ngựa đực sẽ hít vào và làm động tác Flehmen. Cơ quan Jacobson sẽ cho nó biết chính xác con ngựa cái đó có đang trong thời kỳ động dục (estrus) và sẵn sàng giao phối hay không.
* Sự tò mò với người lạ: Ngựa non (foals) thường xuyên làm động tác này hơn ngựa trưởng thành. Khi lần đầu tiên ngửi thấy một mùi vị hoàn toàn mới lạ – ví dụ như mùi nước hoa của bạn, mùi tỏi, mùi máu, hoặc thậm chí là mùi của một con vật khác – chúng sẽ lật môi để “nếm” mùi hương đó nhằm ghi nhớ vào từ điển não bộ.
* Nhận diện gia đình: Ngựa mẹ (Mares) thường hít ngửi và làm phản xạ Flehmen với nước ối của chính con non vừa sinh ra để ghi nhớ mùi hương độc bản của con mình, đảm bảo không nhận nhầm con trong đàn.
4. Dấu hiệu cảnh báo y khoa: Khi Flehmen là tiếng kêu cứu
Bên cạnh chức năng giao tiếp xã hội, phản xạ Flehmen còn là một chỉ báo y khoa cực kỳ quan trọng đối với các Zookeeper và Bác sĩ thú y.
Nếu một con ngựa cái hoặc ngựa thiến (gelding) liên tục thực hiện phản xạ Flehmen trong khi không có bất kỳ mùi hương lạ nào xung quanh, kèm theo việc bồn chồn, nhìn xuống bụng hoặc cào móng… đó là dấu hiệu báo động đỏ của Bệnh đau bụng ngựa (Colic) – một tình trạng rối loạn tiêu hóa cấp tính có thể gây tử vong. Khi ngựa bị đau đớn nghiêm trọng ở đường ruột, hệ thần kinh của chúng đôi khi tạo ra phản xạ Flehmen như một cách phản ứng lại với cơn đau rát từ bên trong.
Lần tới, nếu bạn thấy một chú ngựa vươn cổ cười với bạn, hãy hiểu rằng nó không đang chế giễu bạn đâu. Nó chỉ đang bật cỗ máy phân tích hóa học lên để cố gắng đọc vị xem bạn là ai, bạn mang thông điệp gì, và bạn có an toàn hay không mà thôi!
Zoo Insider là nơi hé lộ những câu chuyện hậu trường thú vị – nơi con người và muôn thú làm việc cùng nhau mỗi ngày. Vì bài viết đúc kết từ nhiều nguồn tài liệu và trải nghiệm cá nhân, mình rất mong nhận được bình luận góp ý và chia sẻ từ bạn để góc nhìn được đa chiều và trọn vẹn hơn. Khi trích dẫn, vui lòng ghi rõ nguồn: Zoo Insider nhé!