Chào các bạn, Ban biên tập Zoo Insider rất háo hức được mở ra một chương hoàn toàn mới và cũng đầy tính nhân văn nhất trong thế giới chăm sóc động vật hoang dã.
Trong tự nhiên, tỷ lệ tử vong của động vật sơ sinh là một con số khốc liệt. Tại các vườn thú, dù với điều kiện chăm sóc tốt nhất, vẫn có những trường hợp thú mẹ tử vong sau sinh, không có sữa, hoặc vì căng thẳng mà từ chối, thậm chí tấn công chính con non của mình. Đó là lúc các Zookeeper và bác sĩ thú y phải bước vào một cuộc chạy đua sinh tử mang tên: Hand-rearing (Nuôi bộ).
Nhiều người lầm tưởng việc này chỉ đơn giản là đi mua một hộp sữa bột và cho bú bình. Sự thật lại là một ma trận hóa học và sinh học vô cùng phức tạp.
Sai lầm chí mạng nhất của những người không có chuyên môn khi nhặt được một con thú non là cho chúng uống sữa bò tươi hoặc sữa ông thọ. Trong y khoa động vật hoang dã, sữa bò thường là một bản án tử hình vì gây ra chứng tiêu chảy mất nước cấp tính.
Mỗi loài động vật trên trái đất mất hàng triệu năm để tiến hóa ra một công thức sữa độc bản, phù hợp hoàn toàn với tốc độ sinh trưởng và môi trường sống của loài đó.
Ví dụ, sữa của loài tê giác gần như không có chất béo (chỉ khoảng 0.2%) nhưng lại cực kỳ nhiều đường lactose. Ngược lại, sữa của các loài thú có vú ở biển như hải cẩu lại chứa đến 50% chất béo (để tạo lớp mỡ cách nhiệt chống lại giá lạnh) và hoàn toàn không có một giọt đường lactose nào. Nếu bạn ép một con hải cẩu non uống sữa tê giác, hay cho một con cọp non uống sữa bò, hệ tiêu hóa của chúng sẽ lập tức sụp đổ.
Để giải bài toán này, các chuyên gia dinh dưỡng vườn thú (Zoo Nutritionist) phải làm việc như những nhà hóa học. Họ nhập khẩu các loại sữa thay thế chuyên biệt (Milk replacers) từ những viện nghiên cứu động vật hoang dã, sau đó phối trộn thêm các loại enzyme tiêu hóa, vitamin và vi khoáng theo những tỷ lệ chính xác đến từng milligram.
Giọt vàng sinh mệnh: Sữa non (Colostrum)
Như chúng ta đã từng nhắc đến ở bài viết về sự sinh nở của loài ngựa, động vật sơ sinh ra đời với một hệ miễn dịch gần như bằng không. Chúng bắt buộc phải nhận được kháng thể từ mẹ thông qua những giọt sữa non (colostrum) trong vòng 24 đến 48 giờ đầu tiên.
Nếu con thú mồ côi ngay từ lúc lọt lòng và chưa kịp bú giọt sữa non nào, tỷ lệ sống sót của nó cực kỳ thấp. Lúc này, zookeeper phải lập tức sử dụng huyết thanh (plasma) trữ đông được chiết xuất từ máu của những cá thể trưởng thành khỏe mạnh cùng loài, tiêm trực tiếp vào tĩnh mạch hoặc trộn vào sữa để tạo ra một chiếc khiên miễn dịch nhân tạo cho sinh linh bé bỏng.
Nỗi ám ảnh Viêm phổi hít (Aspiration Pneumonia)
Có được công thức sữa chuẩn mới chỉ là một nửa chặng đường, cách bạn cho bú mới là yếu tố định đoạt mạng sống. Bạn không bao giờ được phép bế ngửa một con nai non hay một chú cọp con nằm ngửa phơi bụng lên trời để bú bình giống như em bé của con người.
Cấu trúc khí quản và thực quản của động vật bốn chân được thiết kế để bú trong tư thế nằm sấp, cổ vươn thẳng hoặc đứng cúi đầu (đối với động vật móng guốc). Nếu bạn bế ngửa chúng, sữa sẽ không chảy vào dạ dày mà tràn thẳng vào phổi. Hiện tượng này gọi là viêm phổi hít (Aspiration Pneumonia), sữa lên men trong phổi sẽ tạo ra ổ nhiễm trùng khổng lồ và cướp đi sinh mạng con vật chỉ trong vòng vài ngày. Do đó, zookeeper luôn phải giữ con vật ở tư thế tự nhiên nhất, kiểm soát chặt chẽ kích thước lỗ núm vú cao su và nhịp độ mút của con vật.
Bữa ăn “kỳ lạ” để đánh thức đường ruột
Một thách thức lớn khác khi nuôi bộ các loài động vật ăn cỏ (như hươu, nai, linh dương) là giai đoạn cai sữa. Để tiêu hóa được lá cây và cỏ khô, chúng cần một hệ vi sinh vật khổng lồ sống trong dạ dày. Trong tự nhiên, thú non nhận được hệ vi sinh này bằng cách… ăn một ít phân của mẹ hoặc tiếp xúc với nước bọt của đàn.
Khi được con người nuôi cách ly, dạ dày của chúng hoàn toàn vô trùng và không thể tiêu hóa thực vật. Để kích hoạt hệ tiêu hóa, các bác sĩ thú y đôi khi phải sử dụng một kỹ thuật gọi là Transfaunation (Cấy hệ vi sinh) – họ lấy dịch vị dạ dày hoặc phân tươi từ một con trưởng thành khỏe mạnh, lọc lấy nước và bơm trực tiếp vào miệng con non mồ côi. Nghe có vẻ mất vệ sinh, nhưng đó lại là liều thuốc tiên quyết để chuyển đổi chúng từ một con vật bú sữa thành một cỗ máy tiêu hóa cỏ thực thụ.
Việc nuôi bộ một con vật mồ côi là một hành trình vắt kiệt sức lực, nơi zookeeper phải thức dậy mỗi 2 tiếng một lần vào ban đêm để pha sữa, massage bụng để kích thích chúng đi vệ sinh. Nhưng khoảnh khắc nhìn thấy sinh linh bé nhỏ ấy cứng cáp bước ra khu chuồng ngoài trời và hòa nhập cùng bầy đàn, mọi sự mệt mỏi đều tan biến.
Zoo Insider là nơi hé lộ những câu chuyện hậu trường thú vị – nơi con người và muôn thú làm việc cùng nhau mỗi ngày. Vì bài viết đúc kết từ nhiều nguồn tài liệu và trải nghiệm cá nhân, mình rất mong nhận được bình luận góp ý và chia sẻ từ bạn để góc nhìn được đa chiều và trọn vẹn hơn. Khi trích dẫn, vui lòng ghi rõ nguồn: Zoo Insider nhé!