Trong từ điển của loài người, ngáp là biểu hiện của sự mệt mỏi hoặc nhàm chán. Nhưng trong thế giới hoang dã, ngáp là một đa chức năng (multipurpose) từ việc hạ nhiệt bộ não cho đến việc phát đi một lời đe dọa ngầm. Đặc biệt trong môi trường vườn thú, ngáp thường xuyên được phân loại vào nhóm hành vi thay thế (Displacement Behavior) một phản ứng khi con vật đang rơi vào tình trạng quá tải cảm xúc.
1. Hành vi thay thế: Khi bộ não bị treo
Hãy tưởng tượng bạn đang đứng trước một quyết định khó khăn hoặc một tình huống gây lo lắng cực độ (như chuẩn bị bước vào phòng thi). Bạn có thể sẽ gãi đầu, vuốt tóc hoặc chỉnh lại cổ áo dù chúng chẳng có vấn đề gì. Đó chính là hành vi thay thế.
Ở động vật, khi chúng đối mặt với một xung đột nội tâm, ví dụ: vừa muốn tiến lại gần lấy thức ăn nhưng lại vừa sợ sự hiện diện của zookeeper mới, bộ não của chúng bị xung đột dữ liệu. Để giải tỏa sự bế tắc này, hệ thần kinh trung ương kích hoạt một hành vi hoàn toàn không liên quan: Ngáp. Cái ngáp lúc này giống như việc bạn nhấn nút “Refresh” trên máy tính để tránh bị treo máy do quá tải cảm xúc.
2. Ngáp đe dọa ở loài Linh trưởng
Dựa trên tài liệu EAZA Best Practice Guidelines cho các loài linh trưởng (như Khỉ Capuchin hay vượn Marmoset), ngáp là một tín hiệu xã hội quan trọng.
Đối với khỉ đầu chó hay khỉ Macaque, ngáp không phải là dấu hiệu buồn ngủ mà là một cách khoe vũ khí. Bằng cách há miệng thật lớn, chúng cho đối phương thấy bộ răng nanh sắc nhọn và cơ hàm mạnh mẽ.
Đây là một lời cảnh báo mềm: Nhìn kỹ răng của ta đây này, đừng có dại mà gây sự. Nếu du khách đứng trước lồng khỉ và thấy chúng ngáp liên tục khi nhìn về phía mình, đừng lầm tưởng chúng đang thoải mái; thực tế chúng đang cảm thấy bị đe dọa bởi ánh nhìn của bạn và đang yêu cầu bạn lùi lại.
3. Cơ chế hạ nhiệt bộ não (Brain Cooling)
Về mặt sinh lý, các nghiên cứu về hành vi động vật (Animal Behaviour) chỉ ra rằng ngáp giúp trao đổi khí nhanh chóng, đưa một luồng không khí mát vào phổi và làm mát các mạch máu dẫn lên não.
Khi một con thú đang trong trạng thái kích động cao (Arousal) dù là phấn khích vì sắp được ăn hay sợ hãi vì tiếng động lạ, nhiệt độ não bộ sẽ tăng lên. Cái ngáp lúc này đóng vai trò như một chiếc quạt tản nhiệt giúp duy trì sự tỉnh táo và ngăn chặn tình trạng sốc nhiệt cục bộ ở hệ thần kinh.
4. Cách Zookeeper đọc một cái ngáp
Để phân biệt giữa ngáp buồn ngủ và ngáp căng thẳng, zookeeper phải quan sát ngữ cảnh:
Ngáp thư giãn: Thường đi kèm với hành động duỗi người (stretching), cơ mặt thả lỏng, mắt nhắm nhẹ. Con vật thường ở tư thế nằm thoải mái.
Ngáp căng thẳng: Ngáp nhanh, dứt khoát, mắt mở to và quan sát xung quanh bồn chồn. Cơ thể con vật thường ở trạng thái cứng nhắc hoặc đi lại nôn nóng (pacing).
Nếu bạn thấy một con thú ngáp quá nhiều khi có đám đông du khách ồn ào, đó là báo động đỏ về phúc lợi. Nó đang cố gắng tự trấn an bản thân trước sự xâm lược không gian của con người.
Zoo Insider là nơi hé lộ những câu chuyện hậu trường thú vị – nơi con người và muôn thú làm việc cùng nhau mỗi ngày. Vì bài viết đúc kết từ nhiều nguồn tài liệu và trải nghiệm cá nhân, mình rất mong nhận được bình luận góp ý và chia sẻ từ bạn để góc nhìn được đa chiều và trọn vẹn hơn. Khi trích dẫn, vui lòng ghi rõ nguồn: Zoo Insider nhé!