Rất nhiều chủ ngựa thề thốt rằng chú ngựa của họ có thể hiểu mọi tâm tư, biết tính toán hay thậm chí “cố tình trả thù” vì một chuyện xảy ra từ tuần trước. Niềm tin này mãnh liệt đến mức đã sinh ra cả một ngành công nghiệp béo bở mang tên: Các nhà ngoại cảm động vật (Animal Psychics).

Nhưng dưới góc độ khoa học thần kinh và tập tính học, Tiến sĩ Sue McDonnell đã thẳng tay “bóc trần” những lầm tưởng này. Hãy cùng Zoo Insider giải mã bộ não thực sự của loài ngựa!

1. Bậc thầy của học tập qua liên kết (Associative Learning)

Đầu tiên, chúng ta phải khẳng định: Ngựa không hề ngu ngốc. Chúng cực kỳ xuất sắc, nhưng sự thông minh của chúng đi theo một hướng hoàn toàn khác với con người.

Ngựa là bậc thầy của Học tập qua liên kết (Associative Learning). Chúng có bộ nhớ tuyệt đỉnh trong việc kết nối một hành động với một hậu quả. Ví dụ: “Nếu người cưỡi ép gót chân trái vào sườn, mình bước sang phải thì sẽ không bị ép nữa”. Tuy nhiên, khoa học hiện tại không có bằng chứng nào cho thấy ngựa có khả năng Tư duy trừu tượng (Abstract thinking) hay Học qua nhận thức sâu sắc (Insight learning).

Nghĩa là, ngựa không thể ngồi một chỗ, gãi cằm suy nghĩ để giải quyết một bài toán logic. Nếu một con ngựa biết tự mở chốt cửa chuồng, đó không phải vì nó hiểu nguyên lý cơ học của cái chốt, mà là do trong quá trình cắn gặm ngẫu nhiên, nó vô tình làm cái chốt mở ra và được tự do. Nó ghi nhớ chuỗi hành động đó và lặp lại.

2. Hiệu ứng Clever Hans: Khi ngựa đọc vị con người

Tại sao chúng ta lại có cảm giác ngựa biết đọc tâm trí? Hãy quay lại lịch sử với câu chuyện kinh điển về Hiệu ứng Clever Hans.

Đầu thế kỷ 20, có một chú ngựa tên là Hans được cho là biết làm toán cộng trừ nhân chia bằng cách gõ móng guốc xuống đất để đưa ra đáp án. Cả thế giới kinh ngạc. Nhưng các nhà khoa học sau đó đã phát hiện ra sự thật: Hans không biết làm toán. Nó chỉ là một cỗ máy quan sát siêu việt. Khi Hans gõ móng guốc đến gần con số đáp án, nhịp tim của người chủ tăng lên, hơi thở nín lại, vai hơi gồng lên. Nhận ra sự thay đổi vi tế đó trong ngôn ngữ cơ thể của chủ, Hans dừng gõ và… nhận được củ cà rốt.

Ngựa hoang dã là loài con mồi, sự sinh tồn của chúng phụ thuộc vào việc phát hiện một cái nhíu mày của con sư tử cách đó cả trăm mét. Do đó, chúng đọc ngôn ngữ cơ thể, nhịp thở và sự căng cơ của bạn chính xác hơn bất kỳ cỗ máy phát hiện nói dối nào. Bạn tưởng chúng đọc tâm trí bạn, thực ra chúng đang đọc cơ bắp của bạn!

3. Lật tẩy cú lừa của các nhà ngoại cảm động vật

Trong cuốn sách của mình, Tiến sĩ McDonnell cực kỳ gay gắt với trào lưu thuê nhà ngoại cảm hay người giao tiếp ngoại cảm với động vật (Telepathic communicators) để chữa bệnh hoặc giải quyết vấn đề hành vi cho ngựa.

Bà gọi đó là một sự lừa phỉnh đánh vào tình yêu và sự tuyệt vọng của các chủ ngựa. Các nhà ngoại cảm thường đưa ra những chẩn đoán vô thưởng vô phạt hoặc gán cho con ngựa những cảm xúc phức tạp của con người như: “Nó đang giận bạn vì hôm thứ ba bạn không cho nó ăn táo”, hoặc “Nó cảm thấy tội lỗi vì đã đá bạn”.

Sự thật là: Ngựa sống ở thì hiện tại. Chúng không có khái niệm về tội lỗi, hối hận, cũng không biết lập kế hoạch trả thù. Khi một con ngựa đá bạn, đó là phản xạ tự vệ do sợ hãi hoặc đau đớn ngay tại thời điểm đó, không phải là một âm mưu được tính toán từ trước.

4. Yêu thương đúng cách là ngừng nhân hóa

Việc gán ghép tư duy của con người cho ngựa (Anthropomorphism) không phải là tình yêu, mà là sự ích kỷ. Khi chúng ta coi ngựa là một con người thu nhỏ, chúng ta sẽ bắt đầu sử dụng những hình phạt mang tính con người (như la mắng, giận dỗi, đánh đập) – những thứ mà não bộ của ngựa hoàn toàn không thể hiểu được, từ đó chỉ tạo ra thêm sự căng thẳng và hoảng loạn cho con vật.

Tôn trọng trí tuệ của loài ngựa chính là việc thấu hiểu giới hạn nhận thức của chúng, và giao tiếp bằng thứ ngôn ngữ liên kết (associative) mà mẹ thiên nhiên đã lập trình sẵn.